zima'05
str. 1

reportaże  strona główna

JAN VAN RIEBEECK

DZIENNIKI SŁUŻBOWE

pierwszego komandora stacji zaopatrzeniowej Zjednoczonej Kompanii Wschodnioindyjskiej na Przylądku Dobrej Nadziei

FRAGMENT OD 1 LUTEGO DO MARCA 1659

INSTRUKCJE, PRZYGOTOWANIA I POWRÓT Z NIEUDANEJ WYPRAWY W KIERUNKU BRUKOWANEGO ZŁOTEM MIASTA MONOMOTAPY I W POSZUKIWANIU ŻYJĄCEGO W KAMIENNYCH DOMACH BIAŁAWOSKÓREGO I PROSTOWŁOSEGO PLEMIENIA NAMANA LUB NAMAQUA

LUTY ANNO 1659

Primo dito, rano jasno, ciepło, słonecznie i zmienny wietrzyk, Owczy Jachcik[1] powrócił z Foczej Wyspy[2] i od razu został tam znów odesłany z deskami i drewnem opałowym.

Po długich przygotowaniach 7 wolnych amatorów zaoferowało odbycie podróży w głąb lądu aż do Monomotapy[3],  a przede wszystkim do pewnego ludu Namana lub Namaqua[4], który mieszka w kamiennych domach o czarnych ścianach, etc., wobec czego podjęto dziś tę rezolucję, brzmiącą jak podano do wiadomości:

sobota, pierwszy lutego 1659

"Od czasu do czasu przez przekłady tłumaczki Evy[5] i innych wywnioskowano tyle, że najwyższym królem lub władcą tych Hotentotów mieliby być Chobona lub C<h>oboqua[6], niezwykle bogaci w złoto, perły, etc., a obok nich Namana lub Namaqua mieszkający w kamiennych domach, do dotarcia w ciągu 20-30 dni, noszący białe wyprawione skóry zamiast tych noszonych tutaj kudłatych skór, jak również mający, według słów Evy, kościoły w których modlą się do Boga podobnie jak czynią to Holendrzy, a także posługujący się w każdej pracy ręcznej czarnymi niewolnikami, sami będąc białawymi, z długimi włosami, prowadzący z nimi[7] również handel, mianowicie zębami słoni i bydłem w dużych ilościach, a będący pożądliwymi głównie wobec czerwonej miedzi oraz żółtego drutu dito[8], czerwonych korali, etc.

I aby wyruszyć do tego narodu po wielu przygotowaniach zgłosiło się obecnie siedem żwawych osób, wszyscy będący wolnymi ludźmi, zwani a także z zawodu jak podano do wiadomości:

Christian Jansz.[9] van Hoesem, wolny myśliwy, dekarz i cieśla, inicjator a przez pozostałych przyjęty jako przywódca z obietnicą uznania tego dla wyprawy;

Jochim Elberts van Amsterdam, wolny żeglarz saldański[10];

Hans Jacobs Lisky van Danzigh[11], wolny sługa podchorążego;

Pieter Jansen van Middelburch, wolny sługa młynarza;

Gijsbert Arensen van Bommel, wolny murarz;

Dirck Renskens van Maseyck, żeńca zbóż;

Jan Francken van Aernhem, starszy szeregowiec w służbie Kompanii[12].

Tak więc przez Komandora[13] i Radę została podjęta deliberacja i po lekturze rozkazu Szl. Pana Komisarza van Goensa jak również następującej po nim konfirmacji  Panów Władców z Patrii najświeższym pismem 17-tu[14] z 16-go kwietnia anno ubiegłego, zaaprobowali[15] i zatwierdzili akceptację propozycji tych wyż. wym. wolnych amatorów by wyprawić ich w drogę w nadchodzący poniedziałek lub wtorek i w tym celu wyposażyć we wszystkie niezbędności na koszt Kompanii, a także 2 spośród najlepszych wołów pociągowych by dobrze ich niosły, w końcu tym dłużej będą mogli pozostawać w podróży, oraz obiecać premię tego rodzaju jak ta którą wynagrodzenie powinno mieć miejsce przy wyszukiwaniu interesów w służbie Szl. Kompanii, zgodnie z autoryzacją wzmiankowanych Ich Szl.[16] w wyż. wym. skierowanym do nas piśmie, na co oni[17]  powzięli postanowienie by, jeśli będzie to możliwe, nie zawrócić zanim odnajdą wyż. wym. Namana lub innych, mając nadzieję, że Wszechmogący raczy pozwolić wyszukać coś dobrego dla Szl. Kompanii na pociechę za te ciężkie trudy, etc., w co zaufanie jest ogromne a ci wzmiankowani ludzie są zacnymi, młodymi, rześkimi gośćmi, którzy często gęsto bywali tu w terenie i już parę lat mieszkają na tym Przylądku w służbie Kompanii i w wolności i dlatego uznani zostali za najlepszych i najodpowiedniejszych do tej sprawy.

Tak też uczyniono i postanowiono w forcie Dobrej Nadziei, dnia i roku jak wyżej.

podpisano:

Jan van Riebeecq

Roelof de Man

Jan van Harwarden

Abraham Gabbema, sekretarz."

      Tegoż dna Komandor otrzymał zawiadomienie, że jeden z jego gwinejskich niewolników zbiegł wczoraj wieczorem z jego gruntów.

      Niedziela, 2 dito, ładna pogoda, ciepło i wiatr jak wczoraj, przed południem Owczy Jachcik powrócił z Foczej Wyspy a po południu został tamże odesłany z drewnem opałowym i deskami.

      Dzisiaj z pomocą Bożą po raz pierwszy wytłoczono wino z przylądkowych winogron i wzięto próbę z nowego moszczu prosto z kadzi, będącego najbardziej muszkatelowym a inne białe, okrągłe winogrona o bardzo dobrym zapachu i smaku, będące hiszpańskimi winogronami jeszcze całkiem niedojrzałe, różnorodne krzewy są tam nimi pięknie i gęsto obwieszone i pozostaje mieć nadzieję, że wydadzą równie szczęśliwie jak te z będących tu 3 małych młodych, dwuletnich krzewów, wyszło około 12 mengli[18] moszczu, a jaki będzie gdy się uleży, rychło się okaże, i przeto odtąd flota powrotna[19] będzie spieszyć by tu się zatrzymać na nowy moszcz i stare dobre piwo, a że wszelakie owoce są w najlepszej i pełnej dojrzałości, to przybywając jesiennymi i świątecznymi okrętami[20], również doskonale można zażyć rekreacji i upragnionego odświeżenia[21], które będzie bardzo miłe i zatem większość okrętów Kompanii przybywa tu w najlepszym pełnym czasie a mniejszość, mianowicie okręty wiosenne, zimą, wtedy gdy w mniejszej obfitości są pozostawione owoce ziemi i mleko, które (z powodu wysuszonych łąk) znowu jest nie do dostania, jak również wszelkie sałaty, etc.

      3 dito, ciepło i wiatr jak wczoraj, rozpoczynających w imię Pana zamierzoną podróż lądową wyruszających amatorów i poszukiwaczy przygód, wyposażono w 2 krzepkie woły pociągowe i ku poinstruowaniu zaopatrzono w następujący memoriał.

      "Memoriał dla wolnych amatorów i poszukiwaczy przygód gotujących się z własnej woli do wyruszenia w głąb lądu, w poszukiwaniu innego ludu, miast lub siół i co jeszcze mogłoby być znalezione, by przemyśleć następujące sprawy:

      Lecz nim do tego dojdziemy, zaznajomimy Was Panowie z nazwami tutejszych ludów, tyle w każdym razie ile wiemy na pewno, i zaczniemy od tej przylądkowej nacji, z której Herry[22] został wygnany, która tu w okolicy to po prostu Wodni[23], kryjący się w gromadzie Przylądkowych[24], zwanych Goringhaina lub Goringhaiqua, których zwierzchnikiem jest Tłusty Kapitan[25], zwany Gogosoa, którego Panowie zresztą wszyscy znacie.

      Potem Gorachauqua[26] alias Gorachauna, Złodzieje Tytoniu, a których 2 zawsze trzyma się w pobliżu, ponieważ nie śmieją podejść do właściwych Saldańczyków[27], którzy mianowicie są:

      Cochoqua[28], u których ostatnio był Podchorąży, jak również niektórzy z Was Panowie, składający się z dwóch niezwykle bogatych w ludzi i bydło wodzostw pod panowaniem Ngonnomy[29] i Oedasoa'y, męża siostry Evy, lub szwagra trzymający się na Zach.Pn.Wschód[30] stąd za wysokimi górami i dalej.

      Khonaiqua, równie bogaci w bydło, żyjący i mieszkający blisko tych Cochoqua i w dobrej aliancji z nimi, i którzy również według pouczeń Evy właśnie winni być najlepszymi przewodnikami do Namanów, których przede wszystkim powinniśmy ochoczo szukać i mieszkają w kamiennych domach, jak Wy Panowie podobnie jak my słyszeliście z jej i innych ust.

      Jednak wątpliwym jest by byli oni skłonni zaprowadzić Was lub pokierować do tego ludu, nie wydałoby się to dla nas dziwnym, tak że swoje pierwsze kroki skierujecie Panowie na Zachód do Góry Luyparts[31] saldańską drogą do Hosomanów[32], będących małymi Carigurina lub Chariguriqua[33], by zostać przez tychże pokierowanymi lub zaprowadzonymi do dużych Chariguriqua, którzy według wszelkich dostępnych informacji mają zarówno korespondencję[34] jak i znajomości z Namanami lub Namaquami i Was Panowie będą mogli do nich zaprowadzić lub przynajmniej wskazać do nich drogę, będący ci Namana, jak sami Panowie zresztą słyszeliście, władcami całego tego hotendockiego[35] rodu, mieszkający w kamiennych domach, o ścianach czarnych od wewnątrz, ubranych w białe wyprawione skóry, którzy nas w tym czasie będą mogli zaprowadzić również dalej do Chobonów, którzy jeszcze ponad tymi Namanami mają zwierzchność nad tym przylądkowym ludem i bardzo bogaci w złoto, utrzymuje się że rzeka Spirito Sancto[36] prowadzi, z której ma być brane całe złoto do Mozambiku, co najwyżej nie więcej niż 120-130 mil na Pn.Wschód stąd, i których władcą najwyraźniej jest Monomotapczyk lub Cesarz tego zakątka, chociaż gdy tylko znajdziecie Panowie jakichś ludzi w stałych mieszkaniach i zrozumiecie że mogą oni Wam wskazać jeszcze dalej inne nacje, będziemy dalej podróżować, lub powrócimy do Namanów, poleca się Wam Panowie dobry namysł, zważając by zawsze coś z tego co dobrze zapamiętane wyrazić i zanimować to do nas, lecz jeśli już nie przypadnie Wam Panowie podróżować zbyt długo, dowiedziawszy się że u tych Namanów  nic szczególnego się nie znajdzie, winniśmy podróżować dalej do Chobonów lub do miasta Monomotapa, gdzie mieszka Cesarz a ziemia bogata jest w złoto, nad wzmiankowaną rzeką Spirito Sancto, dobrze uważać[37], z nadzieją że będziecie ostrożni i wnikliwie spostrzegawczy, dobrze i szczegółowo notując wszystko, a więc w tym:

Po pierwsze:

      Jak tylko znajdziecie się Panowie nad pierwszą rzeką, byście stamtąd po pierwsze zaczęli wyznaczać kurs z kompasu i notować lub zapisywać ile godzin, półgodzin, dłużej czy krócej, każdorazowo przeszliście obranym kursem, w formie takiej jak czynią to sternicy na morzu, by móc nanieść to na mapę dla Panów Władców w Ojczyźnie. W każdym razie trzeba to przede wszystkim mieć na oku i nie wolno tego zaniedbać.

─  2 ─

            Do tego należy również dodać gdzie znajdują się grunty gliniaste lub uprawne, piaszczyste, kamieniste, górzyste i gdzie jest woda lub bieżące rzeki i jak się rozciągają, również uważać czy gdzieś w górach lub rzece nie tkwi minerał z którego można wydobyć złoto lub srebro. Również baczyć czy drogi są wszędzie przejezdne wozami, nadając niektórym rozpoznawalnym miejscom nazwy, pytając też o nazwy ludu i jego władcy i miast by poznać je w przyszłości.

─  3 ─

      Przy napotykaniu ludów należy również zwrócić uwagę z czego żyją, jakich mają zwierzchników, jaki ubiór, jakie interesy, jaką religię, mieszkania, umocnienia, wobec czego najbardziej są pożądliwi, również czy mają miód, wosk, strusie pióra, zęby słoni, srebro, złoto, perły, róg żółwiowy, piżmo, cybet[38], bursztyn, jakieś ładne skóry, lub coś innego.

─  4 ─

      Jakie użyteczne owoce drzew lub ziemi noszą te kraje, i schodząc gdzieś na plażę zauważyć jakie zatoki, rzeki uchodzą do morza, jak się rozciągają i jakie są dostępne sposobności wody, drewna lub odświeżenia, etc., lub czy są gdzieś do dostania ostrygi albo małże z perłami albo żółwie[39] przetworzone w grzebienie i inne wyroby.

─  5 ─

      Jak silny jest lud i z kim żyje w przyjaźni a z kim we wrogości i dlaczego; jak są oni generalnie nazywani a szczególnie imiona będących u władzy dostojników lub królów, i miejsc, miast, miejscowości, włącznie z tym jaki posiadają rynsztunek wojenny.

─  6 ─

      Jak przychylni są naszej nacji, czy też okrutni, przyjaźni i posiadają jakąkolwiek sprawiedliwość oraz policję[40], i w każdym razie byście Panowie mogli się dowiedzieć jak wszystko notować lub zapisywać dołączyliśmy Wam Panowie ku większej uwadze i poinstruowaniu kopię memoriału zaprojektowanego przez Szl. Panów Zarządców by zwracać uwagę na układanie raportów, przez co mamy nadzieję będziecie Panowie ponad naszymi ustnymi wskazówkami wiedzieć co Wam tak czy inaczej należy czynić ku osiągnięciu Waszej własnej chwały i zasłużeniu na premię Wam Panowie obiecaną, w zależności od wartości tego co zostanie przez Was odnalezione, która daj Boże może być znaczna i do tego również na zakończenie życzymy Wam Panowie szczęśliwej podróży tam i z powrotem pod opieką Najwyższego Ochroniciela wszystkich pobożnych, do którego będziemy zawsze modlić się za Was Panowie w swoich codziennych modlitwach, by zachował Was w swojej łasce. Amen.

W forcie Dobrej Nadziei,

adij[41] 4 lutego anno 1659

podpisano        

Jan van Riebeecq."

Po przekazaniu tego wszystkiego oraz życzeń szczęśliwej drogi, etc., wyruszyli uzbrojeni każdy w dobrą skałkówkę i 1 pistolet łącznie z odpowiadającą im amunicją, mający przy sobie na 2 wołach pociągowych:

      350 lb.[42] chleba, 80 lb. sadła, 1 mouris[43], 1 salmpouris[44], 1 chits[45], ½ taffachelis[46], 1 sztukę ubranka Św. Tomasza[47], 1 szt. czerwonego, 1 dito białego i 1 dito niebieskiego bethilis[48], 1 nequanias[49], 4 ps pojedynczych ubrań murzyńskich, 2 karneciki z kolczykami, 1 karkant[50], 2 pary bransolet, 10 pozłacanych i srebrnych łańcuszków, 4 miedziane dzwoneczki, 2 dito dzwonki, 12 igieł żeglarskich, 500 dito[51] do szycia, 2 luźne wstążki do kapeluszy, 2 miedziane kompasiki, 21 lb. płytek miedzianych, mianowicie: 6 płytek czerwonej dito ważących 4 lb., 12 dito żółtych płytek miedzianych ważących 17 lb., 7 lb. drutu miedzianego, 2 ½ bryły koralu, do wiadomości: 2 bryły czerwonego koralu i ½ dito niebieskiego, białego, fioletowego, szarego, pielgrzymiego, 14 lb. tytoniu, 6 sztuk pistoletów, 2 skałkówki, 42 lb. prochu strzelniczego, 42 lb. ołowiu, 200 sztuk krzemieni, 1 linkę wędkarską i partię haczyków, a także trochę przypraw jak kwiat muszkatołowy, gałka muszkatołowa, goździki, cynamon i pieprz, by zbadać czy lud mógłby czegoś z tego wszystkiego pożądać, etc.

      4 dito, rano ciemno, znaczny wiatr z północną bryzką, z którą przypłynął z wyspy Owczy Jachcik i został przed południem załadowany deskami i drewnem opałowym, wraz z przejściem wietrzyku na Pd.Pd.Wschodni znów na powrót tam odesłany.

      Również ktoś z podróżników powrócił do fortu z jednym wołem na którego skarżyli się że nie są w stanie skłonić go do marszu i pragną innego na jego miejsce.

<...>

MARZEC 1659

      7 dito, rano ładna pogoda i zmienny wietrzyk do południa, wzmiankowane okręty powrotne[52] pożegnały się i wszyscy weszli na pokład, jak również listy i papiery skierowane do Ich Szl. w Patrii.

      W międzyczasie również przybił do redy okręcik widziany wczoraj przed zatoką, będący angielskim jachcikiem nazwanym Suratis Vergat[53] z 35 ludźmi, wielkości 100 ładunków, i kapitanem Hendrikiem Terelem[54] i kupcem Claterbacqiem[55], którzy wyruszyli z Londynu 2/12 i byli w Gwinei, tam przehandlowali kilka zębów[56] i złota i wiozący towary do Suratu[57].

                W tym czasie wolni podróżnicy powrócili do fortu, meldując że napotykali wszędzie ziemie tak jałowe, suche i mało trawy i wody znaleźli, że z tego powodu zmuszeni byli ekspresowo zawrócić z powrotem, nie tylko cierpiawszy przez to wielkie pragnienie, lecz również brak pożywienia dla wołów pociągowych, z których jeden padł z głodu i pragnienia, do tego ten drugi bardzo chudy, a oni[58] nie mniej[59], czasem prawie umierali z pragnienia, owszem byli u Charigurigua, lecz ci robili wszystko co w ich mocy by zawrócić ich od Namaqua[60], ci musieli podróżować samodzielnie, lecz nie mogli dotrzeć dalej niż do pewnej wielkiej rzeki[61] która przypływała i odpływała[62] i z tego wnioskowali że uchodzi do morza, nad którą zostali poinformowani przez Souqua (lub rozbójników, całkiem dzikiej nacji bez domów lub bydła, choć uzbrojonych we włócznię, strzałę i łuk), że mieli jeszcze około 7-8 dni drogi do Namaqua, lecz zauważywszy że do przejścia były te same ziemie wszędzie zarazem jednakowo jałowe, pełne skał i mało było wody do zdobycia, z powodu pragnienia musieli zdecydować że zawrócą, twierdząc że przeszli 90 mil według różnych kursów, głównie po Północnej części Afryki, co z prowadzonych przez nich notatek[63] okazuje się nie więcej niż 30 mil[64], co czyni ich wyprawę mało owocną.

tłumaczenie - zuzanna morawiecka
ilustracje - anna dorota morawiecka

tłumaczenie - zuzanna morawiecka
ilustracje - anna dorota morawiecka

ZIMA 2005


reportaże  strona główna

wędrowiec © dziennikarze wędrowni