"Operacja tłumaczenia tekstu a sformułowanego w języku A na język B polega na sformułowaniu tekstu b w języku B, który to tekst b wywoływałby u jego odbiorców skojarzenia takie same lub bardzo zbliżone do tych, które u odbiorców wywoływał tekst a."⁵

      Powstaje pytanie, czy wobec tego rodzaju uwarunkowań, biorąc pod uwagę niewspółmierności językowe i kulturowe, tłumaczenie odtwarzające taką recepcję odbiorców oryginału u odbiorców przekładu jest w ogóle możliwe. Po pierwsze trudno zgodzić się z możliwością istnienia dwóch identycznych reakcji na ten sam tekst⁶. Po drugie przy takim zdefiniowaniu wymagań wobec tłumacza powstaje ryzyko nadmiernej ingerencji w formę i treść pierwotnego komunikatu, a więc rozluźnienia związków między oryginalnym tekstem a produktem końcowym przekładu. Istnieją opinie podważające możliwość przekładu jako takiego. Z zaprojektowanego przez Willarda Van Ormana Quine'a modelu przekładu radykalnego, czyli sytuacji, w której obaj uczestnicy komunikacji nie dysponują wspólnym medium językowym, nawet gdy jeden z nich jest wykształconym lingwistą, wynika niemożność pełnego przekładu⁷, bowiem

"Nie może być żadnych wątpliwości, że konkurencyjne systemy hipotez analitycznych mogą pasować w doskonały sposób do całości dyspozycji zachowań werbalnych, a mimo to wskazywać na wzajemnie niezgodneprzekłady niezliczonych zdań, które nie poddają się niezależnemu sprawdzaniu."⁸

Wtedy zachodzi możliwość "całkowitego błędu"⁹co do intencji i komunikatu rozmówcy oraz percepcji całej rzeczywistości.       Tezę tę krytykuje Donald Davidson uważając, że tego, co jest całkowicie nieprzekładalne, nie można uznać za zachowanie językowe¹⁰ Opierając się na przykładzie odwrotnym – gdy obaj rozmówcy posługują się tym samym językiem, wykazuje nieuniknione niewspółmierności wynikające z zachodzącego w umysłach interlokutorów zjawiska "radykalnej interpretacji"¹¹ odbieranych przekazów. Sytuację tłumaczenia rozciąga więc na struktury metajęzykowe i podważa możliwość ich przekładu.¹²       Aby złagodzić wymowę swych teorii, obaj myśliciele podają sposoby przynajmniej częściowego pokonania barier nieprzekładalności; Quine proponuje przyjęcie "zasady życzliwości"¹³ wobec nadawcy komunikatu, natomiast Davidson pisze tak:

"przekład możliwy jest dzięki temu, że możemy a priori odrzucić ewentualność totalnej pomyłki. Nie może być poprawna taka teoria przekładu, która skłania człowieka do uznawania bardzo wielu fałszywych zdań: ogólnie musi być tak, że dane zdanie jest prawdziwe, gdy ktoś uzna je za prawdziwe"¹⁴

      Mniej radykalne stanowiska filozoficzne dopuszczają możliwość częściowej przekładalności języków, schematów pojęciowych i światopoglądów¹⁵. Alasdair MacIntyre twierdzi, że niemożliwa jest zarówno całkowita nieprzekładalność, jak i całkowita przekładalność języków, bowiem:

"uznanie nieprzekładalności nie pociąga za sobą uznania jakichś koniecznych granic dla rozumienia [obu języków]. I odwrotnie, jeżeli rozumiemy całkowicie to, co jest wypowiadane w jakimś języku, innym od naszego, nie pociąga to za sobą tego, że potrafimy przełożyć to, co rozumiemy."¹⁶

W myśl tej teorii przekład w obrębie wzajemnie niewspółmiernych struktur wiąże się zawsze z utratą bądź modyfikacją znaczenia pierwotnego komunikatu, co jednak nie oznacza, że przekład nie jest w ogóle możliwy.

Postulat dążenia do maksymalnej wierności przekładu narzuca taką postawę tłumacza, który by sprostać tak trudnemu zadaniu, powinien stać się "przezroczysty"; niezależnie od tego, czy przekłada żywe słowo, czy pisany tekst, jego pośrednictwo powinno być na tyle dyskretne, by zarówno nadawca, jak i odbiorca mieli szansę zapomnienia o jego istnieniu. Każdy przejaw indywidualności tłumacza może świadczyć o mniejszej lub większej, nie zawsze świadomej manipulacji komunikatem. Nawet jeśli nie następuje zmiana znaczenia podstawowego przekazu, ujawnienie stosunku tłumacza do tekstu – nieistotne czy o charakterze pozytywnym, czy pejoratywnym – jest nieuprawnioną ingerencją, a więc zakłóceniem odbioru. Czyli osobisty stosunek tłumacza do przekazywanego przezeń komunikatu nie powinien znajdować odzwierciedlenia w jego pracy.¹⁷
      Przystępując do pracy tłumacz bierze na siebie odpowiedzialność¹⁸ za myśl i słowo autora oryginalnego tekstu, a także za dalsze funkcjonowanie tego przekazu w odmiennych warunkach. Wadliwość przekładu pociąga za sobą zniekształcony odbiór, niezgodne z pierwotnym komunikatem wnioski, co w zależności od rodzaju i wagi merytorycznej tekstu może powodować dalsze nieprzewidziane przesunięcia i deformacje założeń autora.
      Aby tego uniknąć, paradoksalnie, niezbędny jest udział interpretacji, która przez wielu¹⁹ teoretyków i praktyków przekładu uznawana jest, obok zrozumienia i transpozycji oryginału na język przekładu²⁰, za jedno z podstawowych narzędzi używanych symultanicznie²¹ w trakcie całego procesu przekładu. Krzysztof Hejwowski twierdzi, że

"tłumaczenie nie jest operacją na tekstach ani na językach, lecz na umysłach" ²².

Należy sprecyzować, że w tym ujęciu

"interpretacja jest w znacznie większym stopniu sprawą percepcji, niż kreacji" ²³.

Każde inne rozumienie tego pojęcia zastosowane w trakcie tłumaczenia może zaowocować błędami translatorskimi polegającymi na zubożeniu bądź wzbogaceniu tekstu przekładu o elementy nieobecne w oryginale, co skutkuje nieprzewidzianą w pierwotnym komunikacie transformacją treści lub formy ostatecznego produktu procesu przekładu²⁴.
      Analiza i interpretacja tłumaczonego tekstu pozwala na przynajmniej częściowe pokonanie problemów wynikających z i niewspółmierności i nieprzekładalności²⁵, której przyczyny mogą leżeć albo w różnicach gramatyczno-leksykalnych obu języków, albo w rozbieżnościach kontekstów kulturowych i odmienności środowiska naturalnego. W tych przypadkach tłumacz zmuszony jest do ingerencji²⁶ w tekst: albo dodając komentarz w postaci przypisów²⁷, albo bezpośrednio dostosowując formę przekazu do warunków odbiorcy.

Część powyższych zagadnień spróbuję zilustrować konkretnymi przykładami moich własnych tłumaczeń krótkich opowiadań południowoafrykańskich pisarzy Jana Rabiego i Martina Versvelda pisanych w afrikaans.
      Języki germańskie dążą w swej ewolucji do uproszczeń²⁸. Afrikaans jest najmłodszym w tej grupie, a więc posiada najbardziej zredukowaną gramatykę. Ta prostota formy pozwala na bardzo szybką, oszczędną i precyzyjną komunikację, daje możliwość omijania w łatwy i logiczny sposób zbędnych konstrukcji retorycznych. Jednak to, co w afrikaans jest naturalne, dosłownie przełożone na polski może zabrzmieć zbyt surowo; język literacki, w skrajnych przypadkach, staje się niewyszukany, niejednokrotnie nie do końca zrozumiały. Tłumaczenie trzeba więc "wzbogacić" leksykalnie i gramatycznie, by zachować zgodny z odbiorem oryginalnego tekstu poziom stylistyczny. Skala ingerencji w tekst jest w tym przypadku zależna jedynie od indywidualnego wyczucia i preferencji językowych tłumacza.
      Jednym z przejawów niewspółmierności języków jest przypadek konfliktu wynikającego z różnicy stopnia skomplikowania struktur gramatycznych – w języku afrikaans nie istnieje podział osobowych rodzajów gramatycznych na żeński i męski, podczas gdy w polskim podział ten wynika z samej budowy rzeczownika. W opowiadaniu "Ropucha i księżyc"²⁹ ("Die padda en die maan") ropucha – die padda jest samcem szaleńczo zakochanym w reprezentującym pierwiastek żeński księżycu – die maan. W języku polskim stosowanie końcówek gramatycznych odpowiednich dla rodzaju męskiego wobec rzeczownika rodzaju żeńskiego i odwrotnie - brzmi sztucznie, jednak zarówno utworzenie alternatywnych tworów leksykalnych spełniających wymogi polskiej gramatyki, jak i zamiana ról – żeńska ropucha próbuje zdobyć wzajemną miłość męskiego księżyca – byłoby zbyt głęboką ingerencją w sferę merytoryczną opowiadania. Można było zamienić ropuchę na ropucha, a księżyc na lunę, jednak u polskiego czytelnika mogłoby to przywołać konotacje niezgodne z treścią opowiadania. Dlatego zdecydowałam się rozwiązać tę niezgodność norm językowych za pomocą komentarza w przypisach. Przez ten brak korekty gramatycznej w tekście podstawowym powstała dodatkowa, nieprzewidziana przez autora, warstwa obecnej w opowiadaniu wielopłaszczyznowej groteski. Tak więc na przykład czytamy:

"Ropucha wykrzywił miłośnie swoje wielkie usta, lecz choć księżyc uśmiechała się do niego promiennie, pozostała bez ruchu."³⁰

      Czasem przekład pozbawia poszczególne wypowiedzenia gładkości stylu. Ze względu na brak zgodnych struktur gramatycznych obu języków tłumacz, nie chcąc zbyt drastycznie ingerować w tekst, zmuszony jest w niektórych zdaniach zaburzyć pierwotny rytm słów i pozbawić je poetyckiego wdzięku. Na przykład, w tym samym opowiadaniu, zdanie w afrikaans:

"Maar nie eens die heel lelikste padda kan uitsluitlik op die bodem van duisternis lewe nie"³¹

brzmi lekko, rytmicznie i poetycko, podczas gdy tłumaczenie:

"Lecz nawet najbrzydsza ropucha nie potrafi żyć przez cały czas na dnie ciemności"

w porównaniu z oryginałem jest niezgrabne, "chropawe" i wręcz banalne. Jeśli nie da się takiego efektu uniknąć, by nie pozbawić całego tekstu polotu, można dla równowagi, jeśli możliwe jest uniknięcie przy tym przekłamania, wzbogacić metaforykę w innym miejscu. Zdanie:

"... die padda heeltemal uitgeput moes uitkruip op die oewer waar die modder koel en sag teen sy wreed-skoppende bors was."

nie odbiega poziomem literackim od stylistyki całego tekstu. Znowu syntagmatyczne³² tłumaczenie ujęłoby mu trochę urody; brzmiałoby to tak:

"... ropucha zupełnie wyczerpany musiał wypełznąć na brzeg, gdzie dla jego wściekle łomoczącej piersi błoto było chłodne i miękkie."

W tym wypadku drobna kosmetyka stylistyczna nie wypacza myśli autora, a pozwala wyrównać wymuszone przekładem spłycenia innych fragmentów. Ostatecznie moje tłumaczenie tego zdania jest takie:

"... ropucha krańcowo wyczerpany musiał wypełznąć na brzeg, by w chłodnym i miękkim błocie ostudzić swą szalejącą pierś."

Taka operacja wymaga zdania się na intuicję i wyczucie stylistyczne, wiąże się z dużym ryzykiem manipulacji tekstem – a więc i odbiorcą, ale wykonana umiejętnie sprawić może, że przekład dotyczy nie tylko treści komunikatu, lecz także i jego formy.
      Tłumaczenie może zdeformować nie tylko metaforykę tekstu. Zdarzają się fragmenty zupełnie prozaiczne, w których na potrzeby przekładu, ze względów czysto gramatycznych, trzeba jakiś element dodać lub usunąć. W opowiadaniu "Miejsce dla jednego"³³ ("Plek vir een") pojawia się sformułowanie "spierwit-bemoude pols", które przetłumaczyłam jako "nadgarstek otoczony śnieżnobiałym mankietem", chociaż dosłownie należałoby utworzyć neologizm w rodzaju: "śnieżnobiałoumankiecony nadgarstek", lub "nadgarstek umankiecony śnieżną bielą" – nie jest jasne, czy słowo "spierwit" występuje w funkcji rzeczownikowej, czy przymiotnikowej. Jakkolwiek by nie wybrać, brzmiałoby to po polsku dziwnie, a nie taki był zamysł autora. Zdarza się również odwrotnie: że aby nie znużyć odbiorcy żmudnym tłumaczeniem, zdanie można przełożyć szybciej, krócej i prościej:

"... hou sy eie gelaatstrekke versigtig styf en leeg van uitdrukking" ³⁴

znaczy dosłownie:

"... ostrożnie usztywnia i pozbawia wyrazu swoje własne rysy twarzy"

co jednak, w kontekście całego opowiadania, można przełożyć po prostu:

"... stara się swoją mimiką nie wyrażać nic"

      W tym samym tekście pojawia się jeszcze inny przykład, w którym ingerencję tłumacza na płaszczyźnie językowej uważam za uprawnioną, mimo iż w języku docelowym istnieje adekwatne słowo. Rozdrażniony konduktor, chcąc usunąć nadprogramowych pasażerów z pękającego w szwach autobusu, krzyczy "Af!"³⁵, co znaczy po prostu "precz". Czysto semantycznie takie tłumaczenie byłoby dopuszczalne, jednak przestrzeń kontekstowa tych słów nie do końca się zgadza. "Precz" należy już do języka raczej bardziej wyszukanego i w akcji opowiadania zabrzmiałoby wręcz "operetkowo", podczas gdy "af" jest kolokwialne. "Af" można powiedzieć do psa. Dlatego zdecydowałam się w tłumaczeniu użyć słowa "won".
      Innej natury są problemy translatorskie związane z płaszczyzną pozajęzykową – wynikające z niewspólmierności sfer środowiska naturalnego. Natrafiając w tekście na odwołania do zjawisk zupełnie zwyczajnych dla odbiorców funkcjonujących w środowisku autora, a dla odbiorców przekładu całkowicie obcych, tłumacz staje przed dylematem: w jaki sposób pogodzić przybliżenie swojemu odbiorcy świata przedstawionego w tekście z zasadą nieingerencji i wierności przekładu. W opowiadaniu Martina Versfelda "Dynia"³⁶ ("Die pampoen"), bohater spożywa galjoena³⁷. Jest to pospolita ryba z gatunku Coracinus capensis, która jednak na polskich stołach raczej się nie pojawia. Najprościej byłoby przetłumaczyć ją jako "rybę", bez podania nazwy – wtedy uniknęłoby się nieplanowego zadziwienia odbiorcy. Jednak byłoby to tłumaczenie niepełne. Również zamiana galjoena na dobrze znaną u nas flądrę byłoby nadużyciem – wszakże w tekście podano konkretną nazwę. Dlatego, po zastosowaniu techniki "egzotyzacji"³⁸, w przekładzie pozostał galjun w polskiej pisowni, z wyjaśniającym przypisem.
      Czasem jednak tłumacz, celem uniknięcia błędu wprowadzenia nadmiernej ilości paratekstu³⁹ (różnego rodzaju objaśnień), co powodować może niepotrzebne zamieszanie i zagęszczenie dodatkowych informacji, decyduje się na technikę "udomowienia"⁴⁰, czyli "oswojenia" obcych nazw. W tym samym tekście "swarthoutbos"⁴¹, czyli las z niewystępujących w naszym klimacie drzew "swarthoutboom", stał się po prostu "czarnym lasem"⁴²
      Podobnej natury kłopoty sprawiają niezgodności kontekstów kulturowych⁴³. Jeżeli dostosowanie nie wymaga drastycznej zmiany, w przypadku przekładów literackich, łatwiejsze w odbiorze są tłumaczenia nie naszpikowane zbyt wielką ilością przypisów. Zwrot (czysto językowy w tym wypadku) "dominee"⁴⁴, czyli "pastorze" można chyba z czystym sumieniem zastąpić naszym skolokwializowanym "proszę księdza".
      Napotykając odwołania do szerokich zjawisk zupełnie nieznanych, znanych tylko częściowo lub błędnie, a bez zrozumienia których tekst traci komunikatywność, jedynym rozwiązaniem jest załączenie wyjaśnienia w formie przypisu. Jednak zdarza się, że zjawisko takie zostało umieszczone w tekście w ten sposób, że odbiorca ma szansę samodzielnego odgadnięcia jego natury. Jan Rabie w opowiadaniu "Susza"⁴⁵ ("Droogte") przywołuje Ngoma – tradycyjny taniec żniwny, a także taniec czarownika ludów Bantu w sposób nie wymagający objaśnienia w tekście:

"Sto lat temu jego przodkowie zbierali ciemne żniwa swoimi włóczniami i żądza czarnego słońca wypełniała ich kończyny, schwytane w tańcu Ngoma."⁴⁶

      Natomiast użycie przez autora zapożyczeń z języków obcych nie zawsze daje tłumaczowi możliwość pozostawienia ich bez komentarza. W tym samym opowiadaniu, opisując relacje między czarnym robotnikiem, a białym pracodawcą, Rabie używa pochodzącego z języka bantu słowa "Inkoos" ⁴⁷ oznaczającego "pana", "szefa". Obecność tego zapożyczenia, zrozumiałego dla odbiorców posługujących się językiem afrikaans, ma znaczenie merytoryczne dla całego opowiadania, dlatego przekład w tym przypadku musiał się ograniczyć do przypisu.
      Nieraz jednak zapożyczenie nie wymaga komentarza – jest zrozumiałe dla użytkowników obu języków, za to autor zachowując brzmienie obcego słowa dostosował jego pisownię do własnej ortografii – wtedy tłumacz zmuszony jest zrobić to samo. Przykładem może być tutaj zabieg zastosowany w przywołanym wyżej opowiadaniu Martina Versfelda "Dynia"⁴⁸. Angielskie słowo "nevermind" zostało zacytowane fonetycznie jako "newwermaaind"⁴⁹, więc konsekwentnie w polskim tłumaczeniu, w wyniku transliteracji, powstało "newermajnd".

Każdy tekst niesie ze sobą inne, specyficzne trudności. Przekład nigdy nie jest dosłowny – poprzez nieuniknione konflikty niewspółmiernych struktur komunikacyjnych, nawet zakładając doskonałą biegłość tłumacza w odczytywaniu czynników językowych i kulturowych obu wspólnot, zawsze dochodzi do zmian formalnych pierwotnego komunikatu. Najważniejszym, w tej sytuacji, zadaniem tłumacza byłoby możliwe zminimalizowanie tych transformacji oraz dbałość o zachowanie niezmienionej treści.
      Przywołane na wstępie tezy filozoficzne odwołują się do dwóch skrajnych przykładów: Quine'owski model przekładu radykalnego zupełnie pozbawia tłumacza znajomości języka przekładu, natomiast Davidsonowska wizja udziela mu jej całkowicie. W praktyce translatorskiej raczej nie spotyka się żadnej z tych sytuacji – idealny tłumacz powinien równie sprawnie posługiwać się językiem przekładu jak i oryginału, jednak zazwyczaj znajomość języka docelowego jest większa. Poza tym operacja tłumaczenia najczęściej obejmuje dwa języki, a nie jeden. Mimo to, w połączeniu z elementami teorii przekładu, przytoczone teorie filozoficzne w sposób zadowalający pozwalają wyjaśnić naturę i usystematyzować zjawiska determinujące procesy przekładu. Jak twierdzi Wojciech Kalaga,

"o praktyce można mówić jako o źródle lub skutku teorii"⁵⁰.